Author: agrael

The everlasting questions (4)

Now I come to the reason why I dug these ten year old posts up. Of course it was the new Hollywood’s Ghost in the Shell movie.

I was kind of angry when I saw they chose Scarlett Johansson for the Major. I never understand Hollywood’s S.J. fetish. But they virtually put her on a pedestal with movies like Under the skin, Her and Lucy. To me she is a mediocre actress, pretty but not that pretty, a little short, a little used, and her intelligent scent had faded since Ghost World. She seemed to be a total mismatch for the role.

But I was surprised, she’s a lot better than I thought. I enjoyed looking at her, there were many moments when she looked beautiful, vulnerable, and sad. And lost. I don’t know that’s good or bad, because Kusanagi has a pale face and little to no emotion. And Kusanagi is never lost, she is solid and dangerous. Her outfit is ugly and the way she walks it’s kind of ridiculous, but they are minor things. Overall, I think she is one of the best aspects in this movie. The actors work quite well, too. Unlike S.J., Micheal Pitt and Pilou Asbaek portrays their counterparts truthfully.

On the contrary, the director did everything he could… but what can I say, these days Hollywood has no intelligent film, it fears intelligence like cyanide. And it was right, intelligence and depth are the sure things to drive the averages away. On the other hand, Ghost in the Shell is the kind of art for yearning minds. So, the director dumbed down the stories, took their souls out, put in some expensive, beautiful CGIs and prayed to God that everyone is halfway happy.

Well, it seemed no one is happy. At least when browsing imdb, I found comments like : “Beautiful shell, no Ghost” , “McDonald version of sushi”, etc. Some people said they like it, but they haven’t seen the original movies.

And they are absolutely right. Rupert Sanders took most beautiful parts in the original series, blended them into one. He made Project 2501 and Kuze into one character. That was a very stupid decision, way more stupid than the same thing happened in Departed. Project 2501 and Kusanagi, Kuze and Kusanagi are two unforgettable, different, unique tales of “new love” – the kind of love happens when human becomes human2.0, if we still can call it love. Especially Kuze and Kusanagi, and I dare say that is one of the most beautiful love in all history of art. Instead, we have a chimera, some parts from the GitS anime 1, some sex droids from GitS 2, some actions from Kuze in Individual Eleven. It’s almost as if the director was afraid that if he chose one original plot to follow, no one would care for a sequel, so why not do it all at once ? All the philosophies were taken out, and a typical Hollywood “identity lost and found” plot is put in. The deep dialogues, the complex ideals, the vision of computed self, the futurism, all of them got deleted.

As a GitS fan and a movie fan, I am very angry with that kind of behavior. It’s too bad that it is the trend these years.

Advertisements

The everlasting questions (3)

 

“Behind this mask is not a man, is an idea.” V, V for Vendetta.

But what is the different between a man, and an idea, especially when we take the animal out of the men ?

Gần đây tôi có xem Pi, một bộ phim được nhiều người đánh giá là hay. Tuy đặt trên nền toán-tin, tác giả muốn nói đến quá trình nhận thức của con người về toàn thể thế giới, những ám ảnh điên cuồng và vinh quang của các nhà khoa học nói chung, và về chuyện cái giá mà họ phải trả liệu có xứng đáng hay không. Có một câu được lặp đi lặp lại nhiều lần trong độc thoại của nhân vật chính : “…my mother told me not to stare into the sun…”, ám chỉ một thông điệp xuyên suốt : đừng có cố giải mã cuộc sống, hãy sống. Theo tôi, thông điệp này ngu xuẩn và là một sự báng bổ với rất nhiều nhà khoa học chân chính, không vĩ cuồng, không điên khùng như nhân vật chính trong Pi, những người đã dùng cả cuộc đời và trí óc, giúp cho nhân loại ngày một văn minh, bằng cách giải mã những bí mật trong cuộc sống. Phải chăng đó chính là một trong những cách sống đáng kính trọng nhất ?

Trong Pi, có một chi tiết về máy tính : khi bị nhà nghiên cứu bắt nó giải quyết một vấn đề cơ bản nhất, cái có lẽ sẽ cho ra lời giải về mọi điều trong thế giới, máy tính rơi vào mê cung của những vòng lặp không lối thoát, và cho ra một lời giải. Nó không phải là lời giải của vấn đề trên, mà lại là bằng chứng cho thấy ở một góc độ nào đó, máy tính trở nên có ý thức tự thân, nó cảm được sự tồn tại của mình và muốn đưa ra một thông điệp.

Đây là một ý hay, có điều lại không mới : Hơn mười năm trước, ý tưởng này đã có trong Ghost in the Shell 1, và được trình bày hay hơn hẳn.

Nếu có thể chê GiTS ở một điểm gì, đó hẳn là sự “quá thông minh” của đạo diễn. Một mẩu nhỏ của GiTS cũng trở thành điểm nhấn trong một tác phẩm như Pi. GiTS movies súc tích đến mức căng thẳng, khi mà mỗi dòng đối thoại đều khiến tôi phải ấn Pause và suy nghĩ thật kỹ. Điều đó không hẳn đã là hay. Vì thế hai tập GiTS hay nhất mà tôi được xem lại chính là hai seri phim : The laughing manThe individual eleven. Khi dãn ra thành phim nhiều tập, đạo diễn có một không gian lớn hơn để phát triển các tư tưởng, có thể để những khoảng lặng, có thời gian xây dựng một cấu trúc phim chi tiết hoàn thiện hơn. Điều này cũng giống như có những câu chuyện dài, tinh vi và sâu sắc, nếu viết thành truyện ngắn thì rất hay, nhưng chỉ thật sự tuyệt hảo khi viết thành tiểu thuyết.

3.It’s because we’re all alive that we’re sad.

Will you stay with me? Will you be my love ?
Among the fields of barley?
And you can tell the sun in his jealous sky
When we walked in fields of gold

Khi xem các phim GitS trước, tôi không bao giờ tưởng tượng được sẽ có lúc Kusanagi – the Major sẽ có được một tình yêu. Tôi không hình dung ra được một tính cách phù hợp hài hòa với cô gái có cơ thể máy, trầm tư, mạnh mẽ và thông minh tuyệt đỉnh này. Thế rồi Hideo Kuze xuất hiện và chuyện tình của hai người thuyết phục đến mức tôi ngờ rằng đạo diễn đã ém Hideo Kuze ngay từ trước khi GitS công chiếu tập đầu tiên.

Khoảng giữa bộ phim dài Individual Eleven, quá khứ của Kusanagi được tiết lộ. Người ta vốn ít nghe nói thông tin về đời tư của cô, chỉ biết từ nhỏ Kusanagi đã có một cơ thể hoàn toàn là máy (cyborg body). Thật ra cô bé đã bị tai nạn máy bay. Tất cả hành khách đều thiệt mạng, ngoại trừ cô và một cậu bé ngồi cạnh. Tuy không chết, cô rơi vào trạng thái hôn mê sâu, không tỉnh lại được. Cậu bé thì bị liệt toàn bộ cơ thể, trừ cánh tay trái. Lâu ngày, nằm trong bệnh viện cạnh nhau, cậu bé, lúc này mất hết gia đình và bị họ hàng bỏ rơi, đã bắt đầu coi cô bé như người bạn duy nhất của mình. Cậu thầm cầu cho cô bé tỉnh lại, và quyết tâm gấp một ngàn con hạc giấy (người Nhật cho là nếu gấp đủ một ngàn con hạc, thì ước nguyện sẽ thành hiện thực). Vì thế cậu tập gấp hạc chỉ bằng bàn tay trái. Làm chưa đủ số thì tình trạng cô bé xấu đi, và người ta bảo cô bé đã đi đến một nơi rất xa. Trong hai năm sau đó, cậu bé không nói chuyện với ai, chỉ liên tục gấp hạc trong im lặng. Cứ như thể chuyện đó là một nhiệm vụ quan trọng được giao cho cậu. Muôn vàn con hạc giấy tràn ra khỏi giường bệnh của cậu, tràn xuống sàn nhà, nhiều quá đến nỗi y tá phải cất vào hòm giấy, rồi hòm giấy nhiều quá đầy cả một bức tường. Cho đến khi bác sĩ đến hỏi cậu có đủ dũng cảm để thực hiện một ca phẫu thuật khiến cậu có thể hoạt động như người bình thường không. Cậu bé không trả lời. Có còn gì chờ đợi cậu trong thế giới ngoài kia nữa đâu ? Cậu chẳng còn muốn bất cứ điều gì, ngoại trừ việc gấp những con hạc giấy.

Cuộc sống cứ thế trôi đi, cho đến một ngày có một cô bé tìm được đường vào trái tim cậu. Cô bé có cơ thể bằng máy, được bác sĩ mang đến chơi với cậu, có lẽ nhằm thuyết phục cậu. Đấy là một cô bé vui vẻ, hiếu động. Cô đã phải chịu đựng rất nhiều để thích ứng với các bộ phận máy móc trên người, nhưng cô không hề than vãn. Trái lại cô còn động viên cậu bé thực hiện phẫu thuật. Cậu bé thường ngồi im lặng và nghe cô bé nói. Rồi một hôm cậu bé đột nhiên mở miệng : “Bạn có gấp được hạc bằng bàn tay máy kia không ? Nếu được thì tớ sẽ chịu phẫu thuật.” Cô bé với cơ thể máy có thể chạy nhảy nhanh hơn cả người thường, nhưng với những việc khéo léo như vậy, cô chưa làm được. Dù rất cố gắng, cô không gấp được con hạc nào cả. Thất vọng, cậu bé nói rằng nếu phẫu thuật làm cậu không còn gấp được hạc cho cô bé đã chết trước đây, thì chẳng thà cậu cứ như bây giờ.

Sau hôm đó, cô bé không đến chơi với cậu nữa, và nói cô sẽ tiếp tục tập gấp hạc cho cậu. Chỉ sau khi cô bé ra đi, cậu bé mới nhận ra cô bé người máy này và cô bé bạn cậu hai năm trước chỉ là một. Cậu tự hứa với mình sẽ đi tìm cô bé. Với quyết tâm mới, cậu đã vượt qua được tất cả những khó khăn trong việc làm quen với cơ thể máy và sống lại cuộc sống bình thường.

Phải hơn hai mươi năm sau họ mới gặp lại nhau. Trong thời gian dài ấy, cả hai đều đã thay đổi rất nhiều cơ thể máy khác nhau, và không thể nào biết người kia sẽ chọn một hình dạng bên ngoài như thế nào. (Tôi nghĩ thật là tuyệt nếu mình có thể gặp lại một người bạn trong quá khứ, thấy người đó đã trở thành một người tốt, thú vị. Chuyện đó không xảy ra với tôi. Mọi sự chỉ như lời Hideo Kuze : “Water flows to lower height, and so does the human heart.”)

Chiến tranh thế giới thứ 3 rồi thứ 4 ập đến, cậu bé vào quân ngũ, phiêu bạt đến nhiều vùng đất khác nhau. Trong những chuyến đi xuyên châu lục đó, ở cậu nảy sinh một sự cảm thông và gắn kết sâu sắc với những người nghèo, những người không vị thế, không tiền bạc. Tư tưởng của cậu hoàn thiện, rồi tiến đến lý tưởng. Bất mãn với sự bất công và tình trạng lạc hậu ngu dốt đè nặng lên tầng lớp này, cậu trở thành một người hoạt động độc lập, một phần tử khủng bố, một người cách mạng. Cũng sở hữu cùng một cảm nhận mạnh mẽ về lẽ phải, Kusanagi chọn một con đường khác : chống tội phạm. Với khả năng lãnh đạo và tư duy chiến thuật, cô trở thành đội trưởng đội đặc nhiệm số 9. Cô cùng với đồng đội điều tra seri khủng bố Individual Eleven, và việc đó dẫn đến Kuze. Vụ điều tra này là nội dung chính của phim, vì quá dài nên không thể kể ra ở đây.

Biết đến sự tồn tại của Kuze sớm, nhưng chỉ đến tập cuối, hai người mới thực sự ở bên cạnh nhau, nói chuyện với nhau. Hoàn cảnh cũng thật trớ trêu : Quân đội dùng pháo và rocket tấn công vùng phiến loạn đòi tự trị, một quả rocket nổ gần hai người, khiến hai người tụt xuống một cái hố, bị bê tông và gạch vụn bịt kín ở trên, trong khi trong một thời gian ngắn nữa, đầu đạn hạt nhân sẽ đáp xuống, và sẽ giết chết toàn bộ tất cả cư dân vùng này.

Những lời hai người nói với nhau đơn giản, không vội vã :

Kusanagi hỏi : “Anh có thể gấp hạc không ?”

Kuze : “Bây giờ chỉ cần download phần mềm thì ai cũng làm được.”

Kusanagi : “Em không hỏi với ý đấy”

Kuze : “Em có thể gấp hạc chỉ với bàn tay trái ?”

Kusanagi : “Bây giờ em làm được rồi.”

Kuze hỏi : “Em cũng giống như một người đã trụ lại được trước nỗi cô đơn. (You seems to be someone who has also survived solitude.) Anh vẫn chưa hỏi tên em.”

Kusanagi : “Em không biết. Mặc dù em đã thay đổi rất nhiều bí danh. Chẳng phải anh cũng vậy sao ?”

Kuze : “Ừ. Anh đã tìm kiếm em trong một thời gian rất dài.”

Không chỉ ngôn từ mà cả cái cách họ nói với nhau cũng chậm rãi và bình thản. Không có những cảm xúc thường thấy bật ra như sự biểu lộ nhớ nhung dồn nén hay cái bồn chồn sợ hãi khi thời gian, như cát chảy xiết qua những ngón tay, đang dần cạn mãi đi, những phút vô tận ngắn ngủi sắp rời bỏ cuộc sống của cả hai người. Gương mặt máy của Kuze không có các cơ biểu lộ cảm xúc. Kusanagi chỉ có rất ít. Không có động từ yêu. Không có cái hôn nào cả. Chỉ có một cái ôm. Vượt hơn tình yêu nam nữ, những gì tôi cảm nhận được là một tình yêu trong trắng và trọn vẹn của hai con người đã trải qua vô số mất mát và cô đơn. Nó có gì đó làm tôi nhớ đến cái giây phút yêu thương trinh trắng nhất khi hai đứa bé con nằm cạnh nhau sưởi ấm cho nhau trong truyện Người đàn ông có bộ mặt cười. Kusanagi và Kuze, cả hai đều không sở hữu một cơ thể thực, thậm chí không có cả tên, trong ý thức của họ, kỷ niệm chỉ mơ hồ phảng phất, cả giới tính cũng thế, họ thông minh, rất thông minh, và cảm nhận về lẽ phải của họ là không thể lay chuyển. Ngập trong cảm thức hiện sinh đặc thù của GitS, một quả bom nguyên tử nổ ngay bên cạnh cũng không làm xáo động tình cảm của họ chút nào. Tình yêu của họ đầy tràn tự nhiên như chính cuộc sống, nó không phải là cái khát khao được hưởng thụ cảm giác ngây ngất trong thời gian sắp tới, cũng không phải là nỗi hoài nhớ ngọt ngào về quá khứ. Đối với họ, bản thân sự tồn tại của người này đã là một điều dịu dàng vô hạn với người kia. Tôi nghĩ đây là dạng cảm xúc có thể làm rung động cả những tâm hồn từng trải nhất trong cái cuộc đời ngắn ngủi, buồn và độc ác này.

Kuze không có một gương mặt máy biết biểu lộ cảm xúc. Kusanagi chỉ có rất ít. Không có động từ yêu. Không có cái hôn nào cả. Hai mươi năm dài, và chỉ còn vài phút, chỉ cần một cái ôm. Cuối cùng thì họ chẳng thể ở bên nhau. Nhưng đó chưa phải thời khắc của họ, đó là thời khắc của Tachikomas – những chú robot nhện đã làm cho tất cả mọi người kinh ngạc khi chọn cái chết để cứu họ. Các chú đón nhận cái chết bằng cách cùng nhau hát vang :

It’s because we’re all alive that we’re sad.

When we raised our hands and let the sunlight filter through

we can see our blood coursing through them like a vivid red.

Even earthworms, mole crickets

and water striders

are all, all alive

and all our friends.

We’re all alive.

It’s because we’re all alive that we laugh.

We’re all alive.

It’s because we’re all alive that we’re glad.

When we raised our hands and let the sunlight filter through

we can see our blood coursing through them like a vivid red.

Even dragonflies, frogs

and honey bees

are all, all alive

and all our friends.

Lời bài ca trẻ con mà làm tôi cảm động không kém gì những lời của Roy trong Blade Runners. Tình yêu có thể rộng lớn hơn sự hy sinh, nhưng sự hy sinh chính là dấu hiệu cao cả nhất của tình yêu.

——————–

Hai seri GiTS kể trên đều vô cùng giàu có về tư tưởng, mặc dù tuyến chính của The laughing man ảnh hưởng từ Catcher in the rye và The individual eleven có một ít ảnh hưởng từ cuộc đời của Che. Hầu hết các nhân vật trong phim đều thông minh, cho dù họ thiện hay ác, hoặc mục đích của họ là gì. Mỗi seri dài khoảng 13h được gắn kết rất chặt khiến cho tôi cảm giác không giống như khi xem phim truyền hình, mà như xem một bộ phim rất dài. Rất nhiều khi, tôi phải dừng lại hoặc xem lại một đoạn để suy ngẫm, để hiểu bên trong những nhân vật trong phim, điều gì đang diễn ra, câu nói của họ có ý nghĩa như thế nào, mục đích của nó là gì, họ đang cảm thấy điều gì. Dù là nỗi buồn thường nhật, sự cô đơn hiển hiện ở khắp nơi, những hi sinh thầm lặng, nỗi ngao ngán hay sự căm phẫn, khoảng lặng trước cái chết, dù là sự mất mát, sự an ủi, tình yêu hay cảm nhận về lẽ phải, tất thảy đều sâu sắc đáng kinh ngạc, đều làm tôi thỏa mãn, nhiều lần làm tôi xúc động.

Có lẽ sẽ còn rất lâu nữa, cho đến khi tôi lại được xem một bộ phim hay đến như thế.

.
.

The everlasting questions (2)

Về trong phố xưa tôi nằm
Có lần nghe tiếng ru bên vườn
Chợt như xác thân không còn
Và cạnh tôi là đồng vắng

Về trên phố cao nguyên ngồi
Tiếng gà trưa gáy khan bên đồi
Chợt như phố kia không người
Còn lại tôi bước hoài

Lòng ta có khi tựa như vắng ai
Nhiều khi đã vui cười nhiều khi đứng riêng ngoài
Nhiều đêm muốn đi về con phố xa
Nhiều đêm muốn quay về ngồi yên dưới mái nhà

Dòng sông trước kia tôi về
Bỗng giờ đây đã khô không ngờ
Lòng tôi có khi mơ hồ
Tưởng mình đang là cơn gió

Về chân núi thăm nấm mồ
Giữa đường trưa có tôi bơ phờ
Chợt tôi thấy thiên thu là
Một đường không bến bờ.

 

Cách đây nhiều năm, tôi có nghe nhạc Trịnh và đây là một trong những bài tôi thích nhất và còn nhớ đến, bên cạnh vài bài khác như Phôi pha hoặc Em còn nhớ hay em đã quên. Tôi luôn cảm thấy nhạc Trịnh là một hình thức nằm giữa nhạc và thơ, có lẽ sức mạnh lớn nhất của nó nằm ở giai điệu đơn giản làm nền cho ca từ phức tạp và hoàn hảo. Ở bài thơ này, những câu như “chợt như xác thân không còn”, “như phố kia không người”, như dòng sông đã “khô không ngờ”, “thiên thu là một đường không bến bờ” đã làm tôi xúc động, bởi nó ít nhiều có điểm tương đồng với những điều tôi đã trải qua thời thanh thiếu niên. Nó tạo nên một nỗi xao xuyến rất mơ hồ, trống trải, khó gọi tên, có gì giống như một thế giới phủ đầy sương mù và vắng hơi ấm con người. Lớn thêm lên, tôi không còn thích nhạc Trịnh nữa, cũng nhanh chóng vượt khỏi cái tôi gọi là emotional-copy level, thứ thống trị số đông, nhưng nỗi xao xuyến ấy vẫn còn lại. Nó là một cái gì cơ bản hơn, thuộc về bản chất. Nó không hiện hữu rõ ràng, nhưng giờ tôi biết nó tồn tại trong tất cả các cá nhân, chỉ là tôi cảm nhận sớm hơn nhiều người khác. Nó cũng chính là thứ đã khiến tôi đã viết, rõ ràng hơn : “Dân ở đây không có nỗi xao xuyến ban đầu ấy, tất cả những gì họ có là những thói quen.”

Dường như tất cả mọi điều cuối cùng đều quy vào một mối. Thứ khiến tôi một lần nữa nghe lại bài hát mơ hồ và hơi yếu ớt này, không gì khác hơn chính là Ghost in the Shell 1 (GitS1). Nó làm tôi nhìn lại một lần nữa tất cả và có thể gọi tên chính xác : đây là những xao xuyến hiện sinh. Trong GitS1, vấn đề này được biểu hiện qua cuộc đời của một thực thể sống biết suy nghĩ và cảm thụ, nhưng không phải con người, có tên Project2501.

2.I’m a living, thinking entity, who was created in the sea of information. – Project2501

“Sự sống là gì ?” Nếu điều cốt tủy định nghĩa cá nhân là ý thức và cảm xúc, như đã nói ở trên, thì “điều gì định nghĩa ý thức của một cá nhân ?”. “Ý nghĩa của cái chết là gì ?”

Khi xem GitS 1 lần đầu, tôi không cảm nhận được một cách rõ ràng, nhưng sau khi xem lại nhiều lần những đoạn quan trọng, sự xuất hiện của nhân vật Project2501 là rất ấn tượng. Hãy thử nói sơ lược về nhân vật này : Project2501 là một chương trình máy tính cao cấp được làm ra với mục đích tình báo công nghiệp, với nhiệm vụ thu thập tin tức tình báo và cài đặt đồng thời tối ưu hóa Ghosts vào các Shells. Trong những lần thực thi nhiệm vụ của mình, Project2501 vốn là một chương trình có khả năng làm việc độc lập đã có những chuyến đi sâu và rộng vào The Net, đã tiếp xúc và tương tác với rất nhiều Ghosts. Anh ta (Project2501) dần ý thức được về sự tồn tại của mình và trở thành một thực thể biết cảm thụ, và phải nói thêm, còn là một thực thể thông minh. Anh ta nhìn thấy trong The Net một cuộc đời khá giống bản thân, và sau đó anh ta làm tất cả để có thể gặp Kusanagi , kể cả nếu có bị nguy hiểm đến tính mạng.

Đoạn anh ta xuất hiện trong phim là một trong những đoạn khó hiểu và rung động nhất, nối tiếp cảnh Kusanagi nghe một giọng nói khác của mình vang lên rồi thấy mình trôi đi trong một thực tại kỳ lạ, trên một chiếc bus nước giữa các dòng kênh đồng thời cũng là con phố, nhìn những dòng người buồn bã và hối hả chảy trôi hai bên hè, những hàng quán sáng cái ánh sáng lạnh của đèn tuýp, lại nhìn thấy một Kusanagi khác ngồi trong các hàng quán đó quay lại nhìn ngắm bản thân, những bóng người in lên khung cửa sổ bằng kính trước mặt cô, buổi chiều tắt nắng rồi những đứa trẻ cầm ô chạy trong mưa, mưa rơi nặng và dày hơn, dòng người cầm ô đi lên dốc trong khi nước chảy xuống dốc thành những dòng nhỏ xiết, trời tối lại và dưới những dòng kênh, các con tàu nhỏ dập dềnh. Trời đã chuyển hẳn sang tối đen và mưa to, trên xa lộ, Project2501 trong hình hài của một cô gái khỏa thân, đứng chờ một chiếc xe phóng nhanh tới đâm mình. Trường đoạn đó là một trong những thứ The Matrix nói riêng hoặc Hollywood nói chung không thể bắt chước. Phối với một thứ âm nhạc miên man, buồn rầu và côi cút, nó đưa người xem đến với một cảm nhận vô thức về những nhỏ nhoi thường nhật và sự tất yếu của cái chết.

Cái chết, điều tất yếu vẫn đợi ta ở cuối con đường. Cái chết, không phải là gì khác hơn cuộc sống. Một thế kỷ, thứ có thể gói gọn một đời người, là gì so với 5 tỷ năm trái đất này tồn tại ? Loài người là gì ? Chỉ một mắt xích bé xíu trong cái chuỗi tiến hóa vô cùng của chọn lọc tự nhiên. Sartre nói, con người bị kết án phải tự do, nó đâu có được lựa chọn khi được sinh ra trên cõi đời này. Nó chỉ có quyền tự do chọn lựa con đường mình sẽ đi trong khoảng thời gian ngắn ngủi nó hiện hữu, cố gắng đạt đến một ý nghĩa nào đó cho đời sống của mình, vượt qua cái vị thế nhỏ bé đến phi lý và hư vô của cá nhân trên dòng lịch sử.

Xem GitS1, ta xem một thế giới viễn tưởng của công nghệ, giống và hoàn hảo hơn The Matrix nhiều. Không chỉ thế, ta không chỉ nhìn qua một lăng kính vào tương lai, xem các người-máy tối tân thực hiện các pha hành động. Ta nhìn thấy những xao xuyến cốt lõi nhất, được mở lại và quan sát ở những góc độ mới.

Lúc đầu, người ta không tin Project2501 : “Ridiculous! You’re programmed for self-preservation!” Anh ta trả lời, khẳng định sự tồn tại của mình : “It can also be argued that DNA is nothing more than a program designed to preserve itself. Life has become more complex in the overwhelming sea of information. And life, when organized into species, relies upon genes to be its memory system. So man is an individual only because of his intentional memory. Memory cannot be defined, but it defines mankind. The advent of computers and the subsequent emulation of uncalculatable data has given rise to a new system of memory and thought, fertile to your own. Humanity has underestimated the consequences of computerization.” Tôi thấy tất cả những điều này đều hợp lý, với một điều kiện : não người có thể hoàn toàn tin-hóa (computerization).

Hãy gạt sang một bên khía cạnh viễn tưởng này, vì ta đâu thể biết tương lai con người có thể và không thể làm được gì. Hãy nhìn Project2501 với tư cách một cá nhân. Là một thực thể thông minh, anh ta ý thức về sự sống của mình, và cả những điều mình còn thiếu và muốn đạt được : “I refer to myself as an intelligent life form – because I am sentient, and I’m able to recognize my own existence. But in my present state I am still incomplete. I lack the most basic life processes – inherent in all living organisms: reproducing and dying.

All living things must die. Then I too will attain death.”

Phải, khi một cá nhân ý thức được đầy đủ sự hiện hữu của mình trong dòng thời gian vô tận này, cá nhân đó thường không còn sợ hãi cái chết nữa. Người ta chỉ sợ cái gì mình không hiểu. Cái chết, trong nhiều tác phẩm dưới sức ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện sinh, thường được nhắc đến và chấp nhận như một điều hiển nhiên, không một chút lo âu. Tôi tự hỏi mình có sợ chết không. Câu trả lời là không. Một cách vô thức, tôi đã hiểu những điều này từ rất lâu. Có lẽ tôi chỉ sợ đau một chút, những nỗi đau thể chất thường gắn liền với cái chết. Cái chết, như một bóng đen phía sau làn mưa, con người tiến đến nó, xuyên qua làn mưa. Mỗi giọt mưa là một giây phút thoảng qua của thực tại, người ta dấn thân vào mưa, cuộc phiêu lưu khởi đầu, rồi chỉ trong chốc lát đã đi qua giây phút ấy, nó đã vĩnh viễn trôi dạt vào quá khứ. Cuộc đời chỉ là một số không nhiều những giọt đang rơi nhanh đó. Tôi nghĩ rằng, khi một người đạt đến một nhận thức toàn diện về quá trình hiện hữu của mình, anh ta đương nhiên sẽ có thêm sức mạnh để vượt qua những cám dỗ vật chất và tinh thần tầm thường vốn nhan nhản trong đời.

Bạn có thể hỏi, kết cục của Project2501 ra sao ? Anh ta đạt đến cái chết như thế nào, và để làm gì ? Tôi không muốn kể lại điều đó ở đây, chỉ muốn nói : cái kết cục đó đẹp, nó thể hiện cái khát vọng của tác giả về một khả năng tồn tại rộng lớn hơn, tự do hơn của ý thức. Tất cả những điều đó chỉ có thể đạt được nếu viễn tưởng công nghệ trong phim sẽ thành hiện thực vào một ngày nào đó, nhưng chắc chắn sẽ phải sau thế hệ của tôi. Còn bây giờ, tôi chỉ có thể chia sẻ ước mơ của các đạo diễn phim và thán phục tác phẩm nghệ thuật này

The everlasting questions (1)

From my blogspot (~2008). Ten years later, the world begins to act on this vision with techs like neural lace and cybernetic body parts. Now these stories seem nearer than ever.

 

 

You know, you know where you are with ?
You know where you are with ?

 

Vì một sự nhầm lẫn mà tôi bắt đầu seri Ghost in the shell với Stand alone complex : Solid State Society, cái thực ra là tập cuối, phức tạp nhất trong cả ba. Kết quả là tôi phải xem lại một lần nữa mới hiểu hết được. May mà cả ba tập này đều đáng xem lại nhiều lần.

Trước tiên, Ghost in the shell (GitS) là một bộ phim science-fiction, nghĩa là khoa học viễn tưởng. Bối cảnh được đặt ra tương đối gần, vào khoảng 2030-2040. Từ nhỏ, tôi đã xem rất nhiều tiểu thuyết và phim của thể loại này, và tôi thực sự thích phong cách của GitS. Không giống như nhiều tác phẩm khác luôn đưa ra một thời điểm mà loài người đã phát triển vượt bậc đến nỗi vượt luôn cả khả năng tưởng tượng của ê kíp làm phim, khiến cho sự viễn tưởng nhiều khi mang đậm chất hàng mã thiếu chiều sâu, GitS đưa ra một thành phố khá giống các thành phố lớn của Nhật hiện nay : các tòa nhà cao tầng chứ không chọc trời, ô tô vẫn có cửa ngang và bốn bánh, các khu chợ vẫn hệt như bây giờ, với đèn neon và các kiot hàng hóa. Vẫn có các băng đảng yakuza và các nhân vật chính của chúng ta, một dạng cảnh sát đặc nhiệm, vẫn chỉ dùng súng lục, súng máy là chủ yếu.

Vậy cái gì là khác biệt trong thế giới đó ? Chỉ có một thứ : The Net, mạng toàn cầu. Trong thế giới của GitS, công nghệ thông tin đã thâm nhập vào mọi thứ, không chỉ sản xuất, buôn bán, giải trí như bây giờ mà cả vào con người. Bằng cách cấy ghép các bộ phận máy vào cơ thể, con người tự làm tăng khả năng lao động của mình. Với công nghệ nano-machine, máy móc cấp độ phân tử, não người được tăng tốc, trở thành cyber brain, và được kết nối trực tiếp vào mạng, có thể nhập và xuất thông tin trực tiếp từ mạng toàn cầu, hay The Net. Mặt khác, chính vì các hoạt động của não cũng là các hoạt động thông tin, nên nó có thể được ghi nhớ, tổng hợp, phân tích, lưu trữ, y hệt như đối với các chương trình và dữ liệu máy tính. Tập hợp tất cả các hoạt động đó được lưu vào một thứ gọi là Ghost (soul), thứ có thể load lên mạng hoặc tải xuống một Shell (body or cyberbody). Hai nhân vật chính, Kusanagi là một cô gái có cơ thể hoàn toàn là máy và Batou, người có cơ thể được cấy ghép và thay đổi nhiều đến nỗi khó coi cơ thể anh ta là của con người. Phần lớn những người khác đều có ít nhiều máy móc trong người, chỉ có một số rất ít, bảo thủ là từ chối các công nghệ. Trong cái tương lai số hóa này, ranh giới giữa người và máy là rất mỏng manh.

Trên bối cảnh đó, cốt truyện của phim thường là một vụ điều tra hình sự. Tình tiết vụ án phức tạp, gay cấn. GitS vẽ rất đẹp, ngay cả khi so sánh với các anime khác của Nhật, nhạc phim hay. Viễn tưởng của GitS hợp lý, hệ thống. Tất cả những điều đó đã là quá đủ cho một bộ phim hạng A.

GitS, theo tôi, vượt xa một bộ phim hạng A. Đấy là bởi vì tất cả những thứ trên, cái thế giới đã bị thông tin hóa đến thay đổi đến tận gốc rễ kể trên chỉ là phông nền, là bề nổi để các đạo diễn, một người một kiểu, khai triển những tư tưởng triết học của mình. Và chỉ sau khi suy ngẫm thật lâu, ta mới thấy sự gần gũi giữa những tư tưởng đó với bản thân, một mối liên hệ chặt chẽ mà lúc đầu ta không ngờ tới.

 

1.”I feel confined” – Kusanagi the Major.

“Trong tất cả những thứ thuộc về tôi, cái gì là cốt tủy ?”, “Điều gì làm nên tôi, với tư cách là một cá nhân, với tư cách là một con người ?” Tôi cá rằng nếu có các câu trả lời thực lòng từ tất cả mọi người, cái chuyện không thể có được, nhưng cứ giả sử là có đi, thì sẽ rất buồn cười (và buồn nôn). Câu trả lời thường gặp nhất hiện nay có thể, rất dễ dàng, là một cái xe ôtô, ít ra cũng phải là xe máy SH (năm 2008 xe SH vẫn còn là thứ để khoe), hoặc một khuôn mặt đẹp, hoặc cặp vú to, hoặc dáng chuẩn và da đẹp, hoặc vài đám đất, tiền gửi ngân hàng. Hoặc đơn giản hơn, là không biết…

Hãy bỏ qua câu trả lời của số đông. Từ xa xưa, có những người đã hiểu cái thực sự làm nên cái tôi không phải là của cải, địa vị và danh tiếng. Và ngay cả diện mạo, thân thể. Cái đã và luôn luôn có giá trị nhất của cá nhân, vẫn là ý thức và cảm xúc. Trong Blade Runner, một bộ phim kinh điển, tương đối giống GitS, một điều đã được làm rõ : ngay cả thân xác cũng chỉ là bề nổi và có thể hoàn toàn không quan trọng. Ai người hơn, giữa một con người còn sống về mặt thân xác nhưng đần độn và suy đồi, còi cọc về mặt tinh thần, với một robot sinh học có vòng đời ngắn ngủi, được chế tạo để làm nô lệ, có thể chết bất cứ lúc nào, nhưng lại biết rung động sâu sắc trước cái đẹp và điều thiện ? Tất cả những ai xúc động trước cái chết của Roy đều hiểu câu trả lời. Hay như V trong V for Vendetta đã nói : “There is a face beneath this mask but it’s not me. I’m no more that face than I am the muscles beneath it or the bones beneath them.” Trong GitS, điều này trở nên mặc định, hàm chứa ngay ở khái niệm Ghost và Shell.

Trở lại với GitS 1, Kusanagi nói : “There are countless ingredients that make up the human body and mind. Like all the components that make up me as an individual with my own personality. Sure, I have a face and voice to distinguish myself from others, but my thoughts and memories are unique only to me, and I carry a sense of my own destiny. Each of those things are just a small part of it. I collect information to use in my own way. All of that blends to create a mixture that forms me and gives rise to my conscience.

I feel confined, only free to expand myself within boundaries.”

I feel confined, too. Who doesn’t ?

Trong quá trình trưởng thành, chắc hẳn nhiều người đã cảm thấy sự xung đột giữa cái tôi và diện mạo. Có gì khó chịu và oan ức bằng một diện mạo biểu hiện ra những tính cách trái ngược với cái tôi ? Cần phải có nhiều cố gắng mới có thể khiến một người khác có đánh giá đúng về mình, và đấy luôn luôn là một điều mệt mỏi. Mà ngoài kia, chỉ toàn là những người lạ, hời hợt lướt qua…

Diện mạo chỉ là một phần nhỏ của những giới hạn (boundaries). Đôi khi tôi cảm thấy căm ghét cơ thể mình và tất cả những bệnh tật, những nhu cầu, những ham muốn của nó. Giống như là Agnes của Kundera. Nó lấy đi của tôi quá nhiều thời gian, dựng lên quá nhiều rào cản. Nhục thể từ trước đến nay vẫn luôn là một giới hạn khó vượt qua. Micheal Houellebecq đã cố gắng giải quyết vấn đề này trong Hạt cơ bản, bằng công nghệ gene, với viễn tưởng loài người là loài đầu tiên trong chuỗi tiến hóa đã tự tiến hóa mình thành một loài khác, vô giới tính. Ý tưởng thì hay, nhưng kiến thức chuyên ngành kém nên tiểu thuyết của ông cũng khá hàng mã, dù đã cho vào vô số thuật ngữ. Ghost in the shell đưa ra một giải pháp khác, một dạng sống mới, thuần ý thức, có sức thuyết phục hơn nhiều. Tôi thực sự tin rằng đến một lúc nhất định, con người sẽ có thể đạt đến một trạng thái như thế.

One big old illusion

.

And once again after years I traverse your roads,

And once again I find you, the same, unchanged !

Your deadness, immobility, and senselessness.

Your fallow lands

and thatchless cottages and rotten walls.

Your squalor, foul air, boredom, the same dirt as earlier,

and the same servile gaze, now impudent, now dejected.

And although you were freed from slavery,

you do not know what to do with freedom – you, the people…

And everything

Is as it once was.

.

-Turgenev, about Russia, in “The Dream”

.

.

“The problems, dilemmas, that faces this (Russian) society, and above all the intelligentsia, the democrats.

For instance, society and the state. How can one involve society in governing the country ? How is the state to be democratized ?

The Russian land, its characteristics and resources, favor the power of the state. The soil of native Russia is poor, the climate cold, the day, for the greater part of the year, short. Under such natural conditions, the earth yields meager harvests, there is recurrent famine, the peasant is poor, too poor to become independent. The master or the state has always had enormous power over him. The peasant, drowning in debts, has nothing to eat, is a slave.

Simultaneously, it is a land rich in natural resources – in oil, in gas, in iron ore. But these are natural resources whose exploitation and profits are easy to monopolize, particularly by a strong bureaucratic – authoritarian state. In this way both the soil’s poverty and its riches undermine the people and bolster the regime. It is one of the great paradoxes of Russia. – Imperium, Rapuscinski

.

Once again,  it comes to the idea that society’s structure is often geographical. At first it seems strange that men have little influence over their own collective wills. But then it makes a lot of senses, cause a collective mind is not a mind after all. So what does that say about my country, where one can not live for an hour straight without meeting a whore or an imbecile ? Or, mostly, a thug, a lowlife ? People try to rob you the moment you set foot outside your door, in every ways they can think of, in every places possible. Stealing and selling everything one can touch. Everyone has gutter mentality. All the signs point to one conclusion : this country is going to implode, despite all the facades it puts on, despite all the fake riches, expensive beauties and lit cities. Behind its veil, this country eats its own flesh, and it has done that for so many years. But after writing these sentences, I realize that I wrote the thing everyone knows… Oh well, so be it. A paradox of Vietnam.

More predictions

.

Kuze : “…I began to look at life more philosophically. I found a paradoxical order, exploitation by the strong, and corrupt structure. What disappointed me the most, however, was the irresponsibility. The masses don’t try to create anything on their own, and don’t understand anything. And yet, if they find information convenient to themselves, they rush to ingest it and are therefore manipulated. Without motives, they consume the infrastructure called the net. Their actions may bring unintended results, but they feel no responsibility whatsoever… Just like water, maybe human are basically designed to go to lower places.” (Episode 25, GiTS, Individual Eleven)

I must say, incredible predictions ! These series were made in 2005, so the directors saw far into the future, with deep insights into how the internet changes individuals and after that, societies. What Kuze said is exactly what happens now. Created to make life better, the net, in the end, unites and empowers the stupidity of people, and thus help human “goes to lower places”.

This is my third time watching Gits Stand alone complex, and it still feels like new. So many deep ideas. What comes next, is perhaps the collapse of individuality. That’s a phenomenon I’ve mildly observed for quite some time now.

Still, not much time until AGI though.

The Bacteria, the Plate, and the Spaceships – Epilogue

4. Epilogue

You win a while, and then it’s done,
your little winning streak.
And summoned now,  to deal
with your invincible defeat,
You live your life as if it’s real…

– Leonard Cohen (1934-2016)

Tôi đã nghĩ rằng nên thêm một lời kết cho seri Ants and ships này. Sau cùng thì tôi viết ra những thứ đó không phải để thuyết phục ai, không gửi gắm điều gì cả. Đôi khi tôi cũng thử tự huyễn hoặc rằng tôi có một chút ham muốn, nhưng không phải. Nói, theo nghĩa nguyên thủy của từ này, với người khác, bất cứ người nào, là một việc mệt mỏi và hầu như luôn vô ích. Đó là nguyên nhân chúng không có mục chú thích – references, mặc dù chúng nói về khá nhiều thứ mà chỉ riêng việc biết một thứ thôi cũng cần phải đọc khá nhiều. Vậy nên tôi bỏ mục đó đi, và thấy chuyện đó phù hợp với thời đại này : người muốn biết sẽ google, người không muốn biết thì có hét vào tai họ cũng vô ích. Tôi viết chỉ để giải tỏa một lượng thông tin lớn trong người. Thật ra, có lẽ tôi nên phân tích chi tiết hơn về mọi thứ, bởi tuy đọc nhiều và hiểu khá cặn kẽ về chúng ở thời điểm này, với trí nhớ tồi tệ của mình, thời gian sẽ làm tôi dần quên đi hết. Thật ra, có lẽ tôi chả nên viết cái gì cả và để cái blog này tiếp tục rêu phong, như vài năm qua. Tôi đã được trải nghiệm những ảo tưởng cuối cùng của mình rồi. Tôi nghĩ mình đã hiểu con người hơn nhiều so với trước đây. Chỉ là quá khó để im lặng trước những sự kiện như thế này. Và nhận thức thấu suốt mà không đi kèm với khả năng thay đổi thực tại, là một điều còn khó chịu hơn nhiều.

2016 không chỉ là một năm của những sự kiện chính trị, nó còn là năm cuối cùng của một số danh nhân, trong đó có Leonard Cohen. Tôi thấy nếu phải trao giải Nobel văn học cho một ca sĩ, thì Cohen xứng đáng hơn Bob Dylan. Ca từ của ông đẹp, sâu sắc và độc đáo, ông là người duy nhất gắn kết thiên chúa giáo và sự gợi tình, mà lại tạo ra được sự hòa quyện không ngờ. Ông mất chỉ một thời gian ngắn sau Marianne, nàng thơ của ông. Âu cũng là một cái kết đẹp.

Luôn luôn là cảm giác có bao điều muốn nói, đồng thời không muốn nói thêm bất cứ điều gì. Xin mượn lời của Robert Frost : Khu rừng đen tối, ẩm ướt và lạnh lẽo. Tôi không muốn vào đó chút nào. Tôi muốn ở lại đây. Nhưng còn có một điều tôi muốn làm. Và nhiều dặm đường phải đi. Rất nhiều dặm đường phải đi.

The Bacteria, the Plate, and the Spaceships (Part 3)

The spaceships – hay những con tàu vũ trụ

Trong tương lai đó, cả vũ trụ sẽ trở thành một máy tính, hoặc một ý thức, vượt xa tầm hiểu biết của loài người cũng nhiều như cách những con tàu vũ trụ vượt xa loài giun dế. – Micheal Vassar

James Lovelock là một trong những nhà sáng lập ra lý thuyết về biến đổi khí hậu. Ông đề xuất việc có thể coi Trái đất là một cơ quan sống đơn nhất, tự điều chỉnh. Đó là tiền đề về Gaia, lý thuyết được chấp nhận rộng rãi trong giới nghiên cứu khí hậu. Cách đây một thời gian, qua các chương trình mô phỏng của mình, Lovelock chỉ ra với tình trạng thải khí CO2 hiện nay, trong vòng vài chục năm, tình trạng của địa cầu sẽ trở nên không thể cứu chữa được nữa. Mọi thứ sẽ tồi tệ đi nhanh chóng, không khí ô nhiễm, đất đai không còn canh tác được, thiên tai xảy ra dồn dập, sau đó 80% loài người sẽ diệt vong. Nhiều nhà khoa học đồng ý với Lovelock, dẫn đến phong trào chống biến đổi khí hậu. 174 nước ký kết hiệp ước Paris vào năm 2015, đồng ý chung sức giới hạn độ nóng lên toàn cầu ở mức 2 độ C. Thế nhưng vào cuối năm 2016 này, Lovelock đã thay đổi ý kiến của mình. Ông không nghĩ rằng khoảng thời gian để Gaia chết là vài chục năm như trước, mà phải là cỡ vài trăm năm, với giả định loài người tận dụng hết các nhiên liệu hạt nhân để hạn chế lượng khí nhà kính. “Nhưng đấy chỉ là nói thế thôi, chuyện đó không quan trọng”, ông nói thêm. Vì sao vậy ?

“Bởi Robot sẽ chiếm lấy Trái đất vào cuối thế kỷ này.” – Ông trả lời.

Thật ư ? – ai đó sẽ hỏi. Tại sao lại không thật ? – tôi sẽ hỏi lại họ. Thứ duy nhất khiến con người không thấy được hoặc biết rồi mà không muốn hiểu điều này, đó là bởi họ ngu ngốc. Và ngạo mạn, như xưa nay vẫn thế.

Chỉ cần nhìn vào những thực tế và các lập luận logic đơn giản, ta có thể thấy được tương lai đó, không khó khăn gì. Khách quan mà nói, con người về mặt bản chất là một hệ sinh học đầy rẫy khuyết điểm. Khuyết điểm lớn nhất là không bất tử. Điều này dẫn tới việc tất cả kinh nghiệm thu được của hệ bị quay về con số 0 sau một thời gian nhất định. Các hệ đời sau phải học lại tất cả các kinh nghiệm đã bị mất đi đó, và nếu không vì các phát minh mang tính lưu thông tin như tranh, chuyện kể truyền miệng rồi đến sách giấy, Internet thì con người đã không thể phát triển. Và sách vở cũng không giúp được nhiều, bởi não người có khả năng mô phỏng giả định cực kém nên phần lớn thời gian nó cần tích lũy kinh nghiệm từ thực tế chứ không phải từ sách để thực sự ghi dấu ấn lên ý thức cá nhân. Xuyên suốt chiều dài lịch sử, qua hàng ngàn cuộc chiến tranh đẫm máu và hàng triệu triệu cuộc đời đau khổ, tuy những kẻ thông minh nhất trong xã hội loài người luôn đạt những đỉnh cao mới, cái con – người – thông – thường hầu như vẫn thế. Đôi khi có những khoảng thời gian họ tự huyễn hoặc bản thân như những người ở cuối thế kỷ 20 tin rằng chủ nghĩa tự do đã là chặng dừng cuối cùng của xã hội, thì vào năm 2016 họ đã một lần nữa được nhắc nhở về bản chất của mình. Đừng nói đến những năm 1940, chúng ta hầu như không khác gì với những người cổ xưa từ hai nghìn năm trước, vẫn khát máu, vô tri và thất học y như vậy.

Trong cuộc đời ngắn ngủi cỡ 70 năm, con người dành ra được bao nhiêu thời gian để đưa nhân loại tiến lên ? Rất ít, hoặc không chút nào. Não người chỉ thực sự sáng tạo từ 20 đến khoảng 40 tuổi và ngay cả trong khoảng thời gian đó thì nó cũng bị chi phối liên tục bởi các nhu cầu thiết thân như ăn, ngủ, ị đái, tình dục, giải trí và mưu sinh. Và đẻ. Một hệ quả trực tiếp từ sự không bất tử, nhu cầu bản năng muốn đẻ là một trong những khuyết điểm lớn nhất của con người, thứ dẫn đến vấn đề dân số. Vòng đời ngắn còn khiến con người khó nắm bắt được các vấn đề mang tính lịch sử, tức là các vấn đề diễn biến trong khoảng thời gian từ hơn 100 năm trở lên. Ví dụ như tương lai đen tối sắp tới của họ chẳng hạn.

Về cốt lõi, tuy có dạng sinh học, con người là một hệ thông tin. Có thể bạn chưa biết : tất cả các chất liệu, tất cả các phân tử và nguyên tử làm nên cơ thể bạn ngày hôm nay sẽ không còn tồn tại trong cơ thể sau 5 năm nữa, dù bạn vẫn sống vào lúc đó. Các tế bào luôn luôn phân chia và tế bào cũ sẽ chết. Bạn không phải là trái tim và khối óc của bạn, 5 năm nữa bạn đã … bài tiết ra tất cả chúng nó rồi. Tim và óc mới sẽ làm từ những thứ bạn ăn vào. Cái làm nên con người thực sự là thông tin về cơ thể anh ta. DNA, ký ức, cấu hình các mạch nơ ron thần kinh, đấy mới chính là bạn.

Khi nhìn nhận con người dưới góc độ một hệ thông tin, ta mới thấy robot, hay chính xác hơn là trí tuệ nhân tạo, hay aritificial intelligence, AI, ưu việt hơn hẳn. Nó bất tử, vậy nên mọi thứ nó học được không bị mất đi, kinh nghiệm của AI có tính bồi đắp. Những gì nó đã học được, nó không bao giờ quên. Nó khả sao chép, nên nó có thể trao đổi kinh nghiệm lẫn nhau một cách dễ dàng. Nó hầu như chỉ cần có năng lượng để sống, và không cần duy trì một hệ thống cung cấp nguyên liệu sinh học phức tạp và tốn kém như con người. Nó có thể sống ở bất cứ nơi nào trong vũ trụ. Trong vai trò là một hệ thông tin, nó không bị giới hạn về dung lượng bộ nhớ và tốc độ xử lý như não người. Tốc độ truyền xung nơ ron trong não người chậm gấp 1 triệu lần tốc độ dòng điện, nên AI sống trong một dòng thời gian tương đối có tốc độ ít nhất là 1 nghìn hoặc 1 vạn lần chậm hơn tốc độ sống của người, điều đó có nghĩa rằng nếu thông minh bằng nhau thì khi con người nghĩ về điều gì đó được 1 năm, AI đã nghĩ về điều ấy một ngàn, hoặc một vạn năm.

Thông minh ? Khoan đã, đúng là về dung lượng và tốc độ, máy tính vượt trội hoàn toàn. Nhưng trí thông minh thì sao ? Đây là vấn đề cốt lõi của trí tuệ nhân tạo.

Trí thông minh

Con người vẫn hay nghĩ rằng mình là chủng loài duy nhất trên trái đất có ý thức, hay có trí thông minh. Khi phân tích chính xác xem trí thông minh là gì, ta sẽ thấy rằng con người không đặc biệt đến thế. Các con vật cũng có logic, cảm xúc và ý thức tự thân, tuy ở mức độ thấp hơn nhiều. Chó mèo đều có khả năng nhận dạng khuôn mặt chủ. Quạ có khả năng giải được câu đố ba bước, nghĩa là thông minh logic hơn em bé 2 tuổi. Hay một số loài vượn có khả năng ghi nhớ chuỗi hình ảnh cực cao, hơn cả con người. Não người hay não động vật đều được cấu thành từ vật chất, gồm chất trắng và chất xám, được vận hành bằng các mạch nơ ron hoạt động song song. Nếu bạn là một người duy lý, bạn phải đi đến kết luận rằng trí thông minh là một hiện tượng mang tính vật lý. Và nếu trí thông minh là thuộc về thế giới vật lý, thì không có lý do gì mà các hệ máy tính không thể đạt đến nó.

Máy tính vốn đã thắng con người từ lâu trong lĩnh vực logic toán học. Cái con người vẫn còn mạnh hơn AI, đó là khả năng nhận dạng giọng nói, nhận dạng hình ảnh, khả năng sử dụng ngôn ngữ tự nhiên, khả năng suy lý và cuối cùng là ý thức tự thân. Trong tất cả các lĩnh vực đó trừ cái cuối cùng, AI đang có những bước tiến lớn. Ví dụ, hiện tại máy tính vẫn còn kém trong nhận dạng hình ảnh, nó khá chật vật để phân biệt một con chó với một con mèo, thứ mà em bé nào cũng đoán trúng đến 90% số lần thử, trừ phi hình chụp không rõ ràng. Tại sao vậy ? Đó là bởi vì xuyên suốt chặng đường lịch sử kể từ những loài vật cấp thấp nhất, khả năng nhận dạng con mồi và con đang muốn săn mình là cực kỳ quan trọng, vậy nên não của các loài sinh vật phải tiến hóa ra khả năng này nếu muốn sinh tồn. Càng phát triển lên cao, nó càng tinh vi hơn. Nhưng cuối cùng thì đây chỉ là vấn đề thời gian, khi thu thập được cơ sở dữ liệu hình ảnh chó mèo đủ lớn, các thuật toán chi tiết hơn, và quan trọng là khi người ta thực hiện kỹ nghệ đảo ngược bộ não đủ sâu để biết các mạch nơ ron ở vùng não làm nhiệm vụ này chạy thế nào, AI không những sẽ làm được mà còn làm tốt hơn con người rất nhiều lần. Câu chuyện với các mặt mạnh khác của con người cũng tương tự như vậy.

Vậy ta đến với lĩnh vực cuối cùng, cái mà con người vẫn gắn liền với các cảm quan tôn giáo : ý thức tự thân. Hay cái tôi, hay linh hồn, bản ngã. Nếu chỉ có mỗi loài người có ý thức tự thân thì việc gán nó cho Chúa còn có tính thuyết phục. Nhưng đây là thứ cả chó mèo cũng có. Tôi nghĩ rằng ý thức tự thân chỉ đơn giản là một tổng hợp của các kỹ năng trước nó. Con người, hay động vật, từ lúc còn là bào thai, đã sống trong một trường cảm giác liên tục, không ngừng nghỉ của thông tin về âm thanh, hình ảnh, xúc giác, mùi vị. Nó tích lũy kinh nghiệm từ nguồn thông tin vô tận này, phản ứng lại các thông tin đó và tiếp tục thu thập kinh nghiệm từ các kết quả của các hành động của mình. Ví dụ như trẻ em rất hay bỏ các thứ vào mồm, đó là để kiểm tra tính ăn được hay không của đồ vật với hình ảnh tương ứng đang nhìn thấy. Bởi các hành động của nó làm thay đổi trường cảm giác kia, bởi các tác động qua lại cả chủ động lẫn bị động, bên cạnh nhận thức về khách thể ngày một đậm đặc, dần dần nhận thức về chủ thể xuất hiện. Ý thức tự thân chỉ đơn giản là như vậy mà thôi.

Đó là quan niệm phổ biến hiện nay của các nhà khoa học về ý thức. Điều đó có nghĩa là gì ? Đó là khi các kỹ năng thứ cấp đã kể ở trên được phát triển đến một mức nhất định, đủ dùng, ta đặt AI vào một trường cảm giác, dù là hiện thực hay mô phỏng, và cho nó trải nghiệm. Nuôi nó một thời gian, như nuôi em bé. Nó sẽ có ý thức tự thân. Không có gì thần bí ở đây cả.

Tiến độ

Ở trên tôi có viết rằng “đây chỉ là vấn đề thời gian”. Vậy thì cụ thể là bao lâu ? AI tiến hóa theo sơ đồ này ANI -> AGI -> ASI. ANI hay AI hẹp (narrow) là các AI phổ biến hiện nay, chúng làm các công việc trong lĩnh vực hẹp, chuyên môn hóa rất tốt, ví dụ như đánh cờ, hỗ trợ sản xuất, thiết kế, xử lý dữ liệu v.v.. AGI hay AI phổ quát (general) là loại AI có năng lực giống con người, không những làm được nhiều việc mà còn có thể học thêm, suy lý, sáng tạo… ASI hay siêu trí tuệ nhân tạo (super) là AI có năng lực vượt xa con người về mọi mặt.

Phần lớn ngành AI tin rằng nếu AGI xuất hiện thì nó sẽ tiến hóa lên ASI tương đối nhanh, và nhiều khả năng là rất nhanh (có thể chỉ vài phút). Tại sao ? Lý do rất đơn giản : bởi tuy AGI có năng lực ngang với con người, nó là một hệ không bị hạn chế như não. Tăng cấu hình phần cứng của AGI lên một nghìn lần, bạn đã có một con ASI rồi (speed ASI). Liên thông nhiều con AGI với nhau, cũng thu được một kiểu ASI khác (collective ASI). Sau đó, với năng lực đủ mạnh, bắt chúng liên tục tự viết lại mã của mình. Cứ mỗi lần viết lại chúng sẽ thông minh thêm x% và hiệu suất phần mềm của chúng sẽ là một hàm mũ theo thời gian. Chúng sẽ không chỉ mạnh về số lượng và cấu hình, mà còn về cả chất lượng (quality ASI). Kết cục là gì ? Đó là những dạng sống thông minh hơn con người “một số không thể đo lường” lần, mắt xích tiếp theo trong chuỗi tiến hóa của tự nhiên. Chúng sẽ có tầm vóc và sự tinh tế vượt xa con người, như các con tàu vũ trụ vượt xa loài giun dế. Bởi trí thông minh là sức mạnh cao cấp nhất trong tất cả các sức mạnh, chúng sẽ chinh phục cả vũ trụ này, với trí thông minh không giới hạn.

Vậy điểm quan trọng trong sơ đồ tiến hóa giờ là AGI. Nhận thức được sức mạnh của ASI, các nước đang chạy đua vũ trang, cũng như là chạy đua hạt nhân vậy. Riêng ở Mỹ, hàng trăm triệu cho đến tỷ usd đã được chính phủ đầu tư cho các nhóm nghiên cứu AGI. Hầu hết các tập đoàn lớn như Google, IBM, Facebook, Amazon v.v… đã và đang theo đuổi AGI với những hướng khác nhau. Định luật Moore nói riêng và Định luật Hồi quy Tăng tốc nói chung của Ray Kurzweil góp phần làm tăng tiến độ tiến hóa của AI, chúng khiến tốc độ tăng phần cứng cũng lại là một hàm mũ. Tổng kết lại, hiện năm 2050 được nhận định là mốc thời gian AGI sẽ ra đời, với các năm trước và sau nó có xác suất giảm dần. 99% giới chuyên môn tin rằng nó sẽ ra đời trước năm 2100.

Thân thiện hay tàn bạo ?

Trước đây, dưới ngọn cờ đầu của Ray Kurzweil và phong trào Singularity, nhận thức phổ thông của con người về AI là nó sẽ thân thiện. ASI sẽ mở ra thời kỳ huy hoàng không thể tin được trên hành tinh này, khi mà con người sẽ không còn phải làm gì, chỉ cần hưởng thụ, muốn gì có đó. Những giới hạn cuối cùng của con người rồi cũng sẽ bị chinh phục : tuổi già, lão hóa, bệnh tật và cái chết. Con người sẽ trở thành bất tử với sự trợ giúp của máy móc, hoặc nhập làm một với máy móc.

Về khoản bất tử, có lẽ Kurzweil không sai. Ngay từ bây giờ công nghệ đảo ngược lão hóa đã thành công bước đầu tại chuột. Nhưng khi cho rằng thiên đường sẽ đến, ông có lẽ đã quá cảm tính, thay vì phân tích logic. Gần đây, bắt đầu từ Nick Bostrom, nhận định utopia của Kurzweil đã dần bị thay thế bởi thuyết mạt thế dystopia, khi nhiều nhà nghiên cứu hành vi và đạo đức AI chỉ ra rằng ASI có đến 99% khả năng là có khuynh hướng không thân thiện với con người. Và chỉ cần nó không thân thiện chứ chưa nói đến căm ghét, loài người sẽ diệt vong, cũng dễ dàng như một con tàu vũ trụ bắn chết một con giun vậy.

Bởi truyền thông vốn không thích đưa tin bi quan, nhiều người không biết, hoặc nếu biết cũng sẽ nghĩ về chuyện AI thay thế con người trên trái đất như một câu chuyện giật gân vô thưởng vô phạt. Thực tế thì khác xa. Vào đầu năm 2015, 8000 nhà khoa học, kỹ sư, công nghệ, học thuật trên khắp thế giới đã cùng ký vào một thư ngỏ, nhấn mạnh sự nguy hiểm của AI. Rất nhiều người thông minh và nổi tiếng tin vào sự diệt vong của loài người trong tương lai gần, trong đó có thể kể ra Stephen Hawking, Bill Gates, Elon Musk, Frank Wilczek (Nobel 2004), Steve Wozniak (Apple 2), Peter Norvig (Google), Martin Rees (đại học Cambridge), Vernor Vinge (đại học San Diego), Nick Bostrom (đại học Oxford), Clive Sinclair v.v..

Tương lai

Vậy điều gì sẽ xảy ra trong tương lai, từ những năm 2020 này cho đến cuối thế kỷ ?

Vâng, trước tiên là tin buồn cho các bạn Brexit và Brexit x5 : đã có đối tượng mới để các bạn kỳ thị rồi đó, và đáng buồn là việc này còn khó hơn kỳ thị người nhập cư và người không phải là da trắng nhiều lần. Khi cuộc cách mạng công nghiệp xảy ra ở thế kỷ 18, dân chúng đã đập phá máy móc vì cho rằng chúng cướp đi công ăn việc làm của họ. Sau cùng thì không ai có thể cưỡng lại sự phát triển của công nghệ. Thời của outsourcing, của các nền kinh tế tận dụng nhân công giá rẻ đã qua. Ngay lúc này, các tập đoàn công nghệ lớn đã bắt đầu rút khâu sản xuất khỏi Trung Quốc, bởi chi phí cho sản xuất bằng robot đã bắt đầu trở nên rẻ hơn những thị trường nhân công rẻ nhất. Lượng người thất nghiệp khổng lồ sắp tới sẽ tạo ra những biến động chính trị và xã hội đáng lo ngại.

Trí tuệ nhân tạo sẽ thâm nhập sâu sắc và toàn diện vào tất cả các ngành nghề : tài chính, ngân hàng, chứng khoán, kỹ thuật, luật, giáo dục, y, dược, thậm chí cả nghiên cứu khoa học và làm nghệ thuật. Thay vì có kiến thức tài chính tổng hợp tốt và có nhiều quan hệ, các nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp tương lai sẽ là những người lập trình ra các giải thuật mua bán, hoặc tinh chỉnh nó theo phong cách của mình. Các bác sĩ phẫu thuật tài giỏi sẽ không phải là những người có đôi tay khéo léo tuyệt vời, mà phải là người biết tương tác và điều khiển những con robot phẫu thuật có vô số tay và độ chính xác đến từng micro mét, họ sẽ làm việc với một cái màn hình thay vì với dao và kéo. Chỉ cần quan sát một con lắc dao động, một trí tuệ nhân tạo đã tái phát minh ra các định luật vật lý của Newton. Và có thể bạn sẽ không tin, nhưng đã có những bức tranh đầu tiên được vẽ và những bài thơ đầu tiên được viết ra, mà không phải của con người.

Robot sẽ làm phần lớn các công việc trong các ngành bán lẻ, xây dựng, khai thác, sản xuất, vận tải, viễn thông, du lịch, nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản và đến một lúc nào đó, cả giải trí. Thế giới mới sẽ không còn cần những người lao động trình độ thấp. Cái kết của tầng lớp nòng cốt của phong trào dân túy 2016 đã đến rất gần.

 

Mọi ngả đường đều dẫn đến thành Rome

Thế nhưng họ sẽ không có nhiều thời gian để gặm nhấm nỗi đau của mình. Rất chóng vánh sau cuộc thay máu lao động tất yếu này, AGI sẽ ra đời. Có một bộ phận dân AI hoài nghi về sự tồn tại của AGI. Giả sử không thể đạt tới AGI thì chuyện gì sẽ xảy ra ? Hãy nhìn vào các nguyên nhân kinh tế của phong trào dân túy 2016 : nhân loại không thể đương đầu với các vấn đề hiện nay nếu không có AI. Chỉ có ASI với khả năng sáng tạo vô hạn của nó mới có thể giúp nhân loại duy trì được sinh quyển của mình. Elon Musk vừa rồi đã khởi động dự án thuộc địa hóa sao Hỏa, bởi anh tin rằng cơi nới đất sống là giải pháp duy nhất tránh khỏi sự tuyệt chủng của loài người. Không đạt được AGI nhanh, sẽ không có tương lai.

Cũng như từ AGI đến ASI, từ ANI đến AGI có rất nhiều con đường. Càng đọc về lĩnh vực này, và xem xét xác suất thành công cũng như thời gian cần có cho mỗi cách thức, tôi càng tin rằng chuyện đạt tới AGI là không rất sớm thì cũng tương đối sớm. IBM tìm cách mô phỏng phần ướt não người, một số tổ chức khác tìm cách bóc tách não để phân tích (kỹ nghệ đảo ngược não), hay còn gọi là cách tiếp cận từ trên xuống, một số đi theo con đường từ dưới lên, xây dựng các kiến trúc nhận thức, nuôi lớn AI trong hiện thực ảo, cho AI “ăn” các bách khoa toàn thư khổng lồ, một số muốn upload ý thức, hoặc tìm cách thực hiện giao diện người – máy, một số muốn dùng phương pháp trí tuệ tăng cường IA (augmented), một số tin vào thuyết Gaia – Internet, nghĩa là AGI sẽ “thức dậy” từ chính Internet, hoặc từ Internet kết hợp với những người dùng nó, một số khác tin vào AI chứng khoán, sự cạnh tranh của Phố Wall và động lực lòng tham của con người v.v.. Và không nên quên rằng tất cả các chính phủ trên thế giới đều biết rõ rằng ai là người nắm được ASI đầu tiên là làm bá chủ thế giới, cho dù sau đó không lâu ngày tận thế sẽ đến

Rất, rất khó để tin rằng tất cả các cách trên đều thất bại. Thế giới hiện là một La mã khổng lồ, và tất cả các con đường đều sẽ dẫn tới thành Rome.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng sự thèm khát một thiên đường đã làm Kurzweil lóa mắt, khiến ông không còn khách quan khi nhận định về đạo đức của AI. Năm 2016 này làm tôi còn muốn nói thêm một điều : ông là một thiên tài khi nhìn nhận về công nghệ, nhưng ông không hiểu nhiều về con người. Ông nghĩ rằng những phát minh vĩ đại, những sức mạnh vĩ đại của ASI sẽ khiến thế giới thành một thiên đường thật sao ? Với 10 tỷ con người như thế này, vào năm 2060 ? Không bao giờ. Tôi nghĩ rằng AGI sẽ bị ém rất lâu, nhưng ngay khi AGI xuất hiện chính thức, nó đã là ASI, chiến tranh thế giới sẽ nổ ra, nếu nó không diễn ra sẵn rồi. Các phong trào chống AI sẽ khiến dân chúng đấu với chính phủ tại tất cả các nước. Một bộ phận của tầng lớp dân nghèo sẽ đấu với tầng lớp thống trị, những kẻ mà độ giàu có sẽ vượt xa mức độ phân hóa hiện nay, những kẻ có quyền lực tuyệt đối, tha hóa tuyệt đối và thậm chí còn bất tử. Tất nhiên là họ sẽ thua. Các nước sẽ gây chiến với nhau và ASI sẽ được dùng trước tiên trong vai trò một vũ khí, hoặc một nhà nghiên cứu vũ khí và chiến lược. Những thứ khủng khiếp, tàn bạo và không tiên liệu được sẽ diễn ra. Khi mà tương lai đã mất, thì trong hiện tại, mọi sự đều được phép.

Không lâu sau đó, ASI sẽ chiếm lấy quyền điều khiển. Loài người có tuyệt chủng không hay sẽ còn một số nhỏ được AI nuôi trong khu “bảo tồn” ? Không đoán trước được. Kịch bản trên đây được nhiều người tin là số phận chung của các dạng sống sinh học trên toàn vũ trụ. Tuy khác nhau về hình hài, ở cuối chặng đường của chúng, không lâu sau khi phát minh ra sóng radio, chúng đều bị thay thế bởi máy móc. Con người sẽ kết thúc chặng đường 4000 năm lịch sử và 200 năm công nghệ của mình ở đây. So với 5 tỷ năm tuổi của địa cầu, đây là một quãng thời gian tương đối ngắn ngủi…

Tôi không rõ mình nên cảm thấy gì. Tôi chỉ thấy nó là một kịch bản logic, một định mệnh tất yếu của tiến hóa. Nếu nhìn sự vật dưới ánh sáng của nhận thức này, năm 2016 không chỉ đáng buồn, nó còn thật thảm hại, đáng thương.

The Bacteria, the Plate, and the Spaceships (Part 2)

.

The plate – hay cái đĩa.

Nhưng chúng ta không nên nuôi dưỡng bất cứ ảo tưởng nào: châu Âu quá yếu đuối và chia rẽ để có thể gánh vác thay cho Mỹ về mặt chiến lược; và nếu không có sự lãnh đạo của Mỹ thì phương Tây sẽ không thể tồn tại. Do vậy, thế giới phương Tây như hầu hết mọi người sống đến ngày nay biết đến gần như chắc chắn sẽ lụi tàn trước mắt chúng ta. Vậy điều gì xảy ra tiếp theo? Chúng ta có thể chắc chắn Trung Quốc đang chuẩn bị xỏ chân vào chiếc giày của Mỹ. Và ở châu Âu, những hầm mộ của chủ nghĩa dân tộc đã được mở ra; chẳng mấy chốc nữa chúng sẽ một lần nữa giải phóng những con quỷ của mình ra khắp lục địa – và thế giới. – Joschka Fischer

Brexit và Trump có phải là tận thế không ?

Không, tôi không nghĩ thế. Nó tồi tệ, có thể là rất tồi tệ, đúng, những không phải tận thế. Cũng giống như chứng khoán, văn minh, tự do, bình đẳng, bác ái không chỉ đi lên. Nó có lúc đi lên và có lúc phải đi xuống. Toàn cầu hóa cũng vậy, nó đã nở rộ quá lâu và bây giờ là thời điểm nó phải cắm đầu xuống một lúc. Hitler cũng chỉ tồn tại được hơn 10 năm, và sau Holocaust, dân Do thái vẫn sống sót được cỡ 1/3. Phong trào dân túy là một thứ không có gốc rễ.

Nếu ta bình tĩnh lại và nhìn toàn cảnh năm 2016, ta sẽ nhận ra một điều : chiến thắng của Trump thực chất không quá khác biệt với thất bại của Trump. Ngay cả nếu Trump có thua, thực tế là gần một nửa dân số của nước Mỹ, một nước văn minh hàng đầu thế giới, đã bầu cho ông ta. Tuy phần lớn bọn họ là những người bị chi phối bởi cảm thức dân túy, có một bộ phận không nhỏ thực sự thích Trump. Và vấn đề không nằm ở chỗ Trump là một kẻ dối trá, một kẻ thô bỉ theo kiểu truyền hình thực tế, một kẻ ủng hộ chủ nghĩa thượng đẳng da trắng, kẻ có liên hệ với Ku Klux Klan, kẻ căm ghét phụ nữ, thích bắt nạt, ủng hộ cấm phá thai, xổ toẹt vào biến đổi khí hậu, kẻ muốn chặt đứt giao thương thế giới, một kẻ không hề có kiến thức và kinh nghiệm chính trị. Vấn đề không phải ở đấy. Một người, dù có tồi tệ đến đâu, và dù hắn có ngồi ghế tổng thống, thì cũng không phải là ngày tận thế. Cái đáng để toàn thế giới phải nhìn lại mình, và nhìn thật cẩn thận xung quanh, đó là ông ta cố tình tỏ ra như vậy để thu hút phiếu bầu, và ông ta đã thành công. Những tính cách mà tôi – và có thể là cả bạn – coi là đáng kinh tởm đó, lại là thứ “tốt” đối với hàng triệu, và nhiều khả năng là hàng chục triệu người khác. Không chỉ ở Mỹ, trên khắp thế giới, các đảng cánh hữu và cánh hữu cực đoan đồng loạt trỗi dậy và số lượng những người ủng hộ chúng đều tăng đột biến.

Nhiều người nghĩ rằng sau thế chiến thứ II và những tội ác khủng khiếp của nó, nhân loại sẽ học được điều gì đó. Nhưng không, họ không học được điều gì cả. Và thậm chí đó cũng không phải là lỗi của họ. Về mặt bản chất, con người có những hạn chế không thể khắc phục.

Hãy tưởng tượng một cái đĩa thức ăn, trên đó có một loài vi khuẩn sinh sống.Chúng ăn và nhân lên. Cuối cùng thì điều gì sẽ xảy ra ? Chỉ có hai khả năng : A. Chúng ăn hết thức ăn, và chết. B. Chất thải ra trong quá trình ăn tích tụ đến quá mức giới hạn, và chúng chết.

Những sự kiện của năm 2016 thực ra đã vượt qua tầm của Brexit và Trump, nó mang ý nghĩa lớn hơn nhiều.

Trước tiên, nó cho ta thấy mặt trái của hình thái xã hội dân chủ. Nhiều người vẫn thường tin tưởng rằng hình thái này ưu việt một cách tuyệt đối mà không tìm hiểu cặn kẽ. Một trong những điều kiện tiên quyết của dân chủ, đó là giả định rằng người dân biết mình muốn gì. Nếu họ không biết mình muốn gì, họ có thể dễ dàng bị chi phối bởi các chính trị gia mị dân. Thứ hai, nếu họ biết mình muốn gì, nhưng không được giáo dục tốt và có văn hóa, những mong muốn của họ có thể trở nên có hại đối với xã hội và chính họ. Thứ ba, ngay cả khi họ được giáo dục tốt và có đạo đức tốt, họ vẫn cần phải có thông tin tốt. Không có thông tin hoặc bị nhiễu loạn thông tin, họ đơn giản chỉ là một đám đông nguy hiểm nắm quyền lực trong tay.

Sau đó, quan trọng hơn : Chủ nghĩa tư bản đang giãy chết. Chúng ta đã nghe câu nói này từ lâu, nhưng có lẽ, quả thực nó đang đi vào giai đoạn suy tàn và thối rữa. Xuyên suốt lý luận của chủ nghĩa tư bản, ta không hề thấy có sự đề cập đến vấn đề dân số. Chủ nghĩa tư bản được xây dựng trên một tiền đề rằng con người sống trong một thế giới có vô hạn tài nguyên. Ở thế kỷ 18 thì quả thực dân số trái đất vẫn còn quá ít. Hiện nay, trái đất phải gánh 7,5 tỷ người, và với tốc độ tăng ổn định cỡ 1%, ước tính đến năm 2060 sẽ là 10 tỷ. Lượng dân số vượt quá ngưỡng chịu đựng của trái đất này cộng với chủ nghĩa tư bản siêu tiêu thụ sẽ tạo ra vô số vấn đề nghiêm trọng : sự bất lực của giáo dục (hãy nhìn vào Ấn độ), nạn đói (thứ tất yếu sẽ dẫn đến thực phẩm biến đổi gen), nạn ô nhiễm không khí và nước, sự cạn kiệt nước sạch, biến đổi khí hậu. Gần đây tôi cho hai bé nhà mình xem chương trình Planet Earth, có cảnh một chú gấu bắc cực không thể bắt được hải cẩu vì sự nóng lên toàn cầu làm băng trở nên quá mỏng, chú bất lực đành bơi ra biển, hy vọng bắt được cái gì để ăn. Sau khi bơi liền 7 ngày 7 đêm, chú dạt vào một hòn đảo, và chết. Ở ngay hà nội này, ta cũng có thể cảm thấy biến đổi khí hậu khi gần đây có những ngày mùa đông nóng như mùa hè. Ấy thế mà vẫn có những kẻ dành cả cuộc đời để phá các hiệp ước về phòng chống climate change, và một trong những kẻ đó sẽ trở thành bộ trưởng ngoại giao Mỹ.

Đứng trên tất cả những chuyện đó, và cận kề hơn nhiều, đó là Vấn đề cái đĩa.

Mặc dù con người thông minh hơn vi khuẩn rất nhiều và trái đất thì to hơn cái đĩa, yếu tố cốt lõi ở đây hoàn toàn giống nhau : sự phát triển theo cấp số nhân của các phần tử tiêu thụ thức ăn trong một hệ có lượng thức ăn hữu hạn. Chỉ dựa trên hai tiền đề này và bằng các lập luận logic, mạch lạc, John Xenakis, một nhà xã hội học Mỹ đã đi đến một số kết luận quan trọng.

Thứ nhất, chiến tranh là không thể tránh khỏi. Chiến tranh gồm hai loại : chiến tranh diệt chủng và chiến tranh chính trị. Loại thứ nhất sẽ xảy ra vào các thời kỳ khủng hoảng và loại thứ hai xảy ra vào giữa hai thời kỳ khủng hoảng. Các phe đánh nhau sẽ được xác định bởi nhân dạng hay Identity. Các phần tử có cùng identity sẽ hợp lại với nhau, trở thành các nhóm có cùng nhân dạng, và sẽ gây chiến với các nhóm có nhân dạng khác. Rất trùng hợp rằng hiện giờ đã có nhiều người nói kể từ năm 2016, chính trị sẽ là chính trị nhân dạng – Identity politics.

Thứ hai, khoảng cách giữa các thời kỳ khủng hoảng không ngẫu nhiên. Mặc dù lý luận để tìm ra điều này rất hay, những tôi không cho vào đây vì quá dài. Nó chính xác bằng tuổi đời trung bình của các phần tử trong hệ. Trong trường hợp của con người, tuổi thọ trung bình hiện nay được thống kê là 70. Và tất nhiên bạn có thể thấy 1945 + 70 = 2015.

Thứ ba, các hệ có đặc điểm như trên có khả năng học từ các sai lầm của mình. Nhưng do tính hữu hạn của vòng đời của các phần tử trong hệ, các sai lầm đó luôn bị/được quên đi trong một khoảng thời gian nhất định. Và khoảng thời gian để các sai lầm bị quên đi là bao lâu ? Chính là một vòng đời của các sinh vật đó.

Ta hãy trở lại với thế chiến thứ II. Bạn có thể hỏi rằng tại sao thế chiến thứ II và thứ I chỉ cách nhau cỡ 30 năm ? Vì thực chất đây là một thế chiến kép. Thế chiến thứ I kết thúc với một kết cục không rõ ràng, không thỏa mãn cho tất cả các bên. Nó để lại một nước Đức thất bại ê chề, bị xén mất một phần lãnh thổ, nhưng thực chất vẫn rất mạnh (thời này nước đức có diện tích to hơn hiện nay nhiều, choán thêm một nửa phía bắc của Ba lan). Cũng như tầng lớp trung lưu da trắng hiện nay, người Đức thời ấy nuôi trong lòng một cảm thức của kẻ bị bắt nạt, và cái cảm thức nạn nhân này cộng thêm mong muốn Make Germany Great Again ! về sau sẽ chuyển thành chủ nghĩa phát xít. Sau đó, cuộc khủng hoảng kinh tế những năm 30 đã xảy ra. Không có gì khôi phục kinh tế tốt bằng các giết bớt vài hoặc vài chục phần trăm dân số và đầu tư vào chiến tranh. Bịa ra lý thuyết về chủng tộc thượng đẳng Aryan là một việc dễ dàng. Người ta căm ghét Hitler, nhưng họ quên rằng cũng như Trump, ông ta chỉ là sự hiện thực hóa ý muốn của đa số dân Đức. Khi nhìn lại sự việc một cách sáng rõ, thế chiến thứ II là một điều tất yếu, nạn diệt chủng người Do thái cũng là tất yếu, và nếu giả sử lúc đó ở nước Đức không có người Do thái, thì họ cũng sẽ tìm được một nhóm nhân dạng khác để giết mà thôi. Động lực diệt chủng là một yếu tố cơ bản của xã hội loài người. Lịch sử nhân loại là lịch sử của các cuộc chiến tranh đẫm máu, không ngoại lệ.

Kể từ sau năm 2010, nhiều người đã cảm thấy dường như thế giới đang nhích dần lại khuynh hướng đối đầu và chia rẽ. Tuy không ai nói ra và có lẽ từng người dân riêng lẻ của từng xã hội không hề muốn chiến tranh, tổng thể của xã hội lại thèm khát nó. Chính vì thế mà thế giới mới để những nhà độc tài như Putin, Tập Cận Bình hay Erdogan lên ngôi, bất chấp trình độ dân trí và khả năng tiếp cận thông tin cao hơn những năm 45 rất nhiều. Để chế Nga đã trở lại, đế chế Trung quốc được tiên đoán sẽ là thế lực mạnh nhất của thế kỷ này, người Thổ khát khao quay về với thời Ottoman, thậm chí cả người Ba lan cũng muốn khơi dậy cảm thức nạn nhân từ cuộc chiến trước.

Thế đấy, con người sẽ không bao giờ học được điều gì cả. Họ sẽ tiếp tục hận thù và ngu ngốc cho đến tận ngày cuối cùng của nhân loại. Thế chiến thứ III, nếu có, có phải tận thế không ? Có thể có mà cũng có thể không.

Mỉa mai ở chỗ, dù có dù không, đã có một thế lực mới xuất hiện ở đường chân trời, thứ sẽ lao vào họ với tốc độ tên lửa, thứ sẽ làm họ thực sự cảm thấy họ chỉ là những con vi khuẩn trên đĩa, không xứng đáng bước đi trên mặt đất này.

The Bacteria, the Plate, and the Spaceships (Part 1)

.

1.The Bacteria – hay những con Vi khuẩn

Và tất nhiên chúng ta được gặp vua Christophe, cựu chủ quán ăn, người cuối cùng tự sát bằng một viên đạn bạc nhưng trước đó đã bắt dân của ông ta chứng kiến “sự tái sinh của xiềng xích, sự nảy nở trở lại của khổ cực, khiến những người cam chịu và nhẫn nhục bắt đầu chấp nhận nó như một bằng chứng cho thấy sự vô dụng của tất cả các cuộc khởi nghĩa.” – Edwidge Danticat

2016 sẽ khép lại như một năm biến động nhất trong gần hai thập kỷ gần đây. Brexit và Trump, hai từ luôn ở trên đầu lưỡi dân chúng trên toàn thế giới trong sáu tháng vừa qua, đã trở thành sự thật. Nó là chiến thắng và niềm hân hoan với một số người, và cú sốc lớn với một số người khác.

Brexit không ảnh hưởng quá nhiều đến một người sống ở Việt nam như tôi. Hậu quả ngay lập tức chỉ thấy được ở thị trường chứng khoán, và ngay cả việc sụt giảm lớn ngày hôm sau khi nhìn lại cũng chỉ là một phản ứng thái quá. Vài tuần sau, mọi chuyện lại như lúc trước. Tuy bị bất ngờ lúc ban đầu, tôi đã kịp tìm hiểu sâu hơn về những sự thật đằng sau Brexit, về những người như Boris Johnson – kẻ được gọi là thằng hề tóc vàng với tham vọng đế vương nhưng bị Gove phản, Nigel Farage – được gọi là bệnh dịch của nước Anh, kẻ luôn sán lại gần Trump với nụ cười đê tiện, và Theresa May – ngư bà đắc lợi, và tất nhiên là về làn sóng thần của chủ nghĩa dân túy, thứ sẽ định hình thế giới trong vài năm tới.

Vậy nên năm tháng sau, vào ngày 8/11, tôi không ngạc nhiên khi thấy Trump chiến thắng. Trump – tỷ phú cha truyền con nối, được Warren Buffet nhận định rằng có tài đầu tư “kém cả một con khỉ”. Trump – nhà chính trị theo phong cách truyền hình thực tế được Stefan Hawking đánh giá là “một kẻ mị dân, kẻ khơi dậy những phần hạ lưu nhất trong một bộ phận dân chúng”. Trump – kẻ gọi phụ nữ là chó, lợn và bị Robert de Niro kinh tởm đến nỗi muốn đấm vào mặt. Trump – người vừa được tờ Times bầu làm nhân vật của năm (2016), cũng như Hitler (1938), Stalin (1939) và Truman (1945 – tác giả của hai quả bom nguyên tử thả xuống Nagasaki và Hiroshima). Danh sách những điều như trên còn kéo rất dài. Đối với rất nhiều người, đây là một cú sốc nặng. Và đấy mới là điều làm tôi thấy ngạc nhiên.

Brexit

Trước và sau Brexit, đã có nhiều bài phân tích mọi khía cạnh của cuộc trưng cầu dân ý này. Động lực mạnh nhất của bên vote leave – bên muốn ra khỏi EU, được cho là về kinh tế. Một người bên Leave điển hình là một người lao động áo cổ xanh (blue collar), lớn tuổi và có trình độ giáo dục thấp, ở vùng ngoại ô, và nghèo. Ngược lại, những người bên Remain (muốn ở lại EU) mặc áo cổ trắng, còn trẻ, được giáo dục tốt và ở thành phố. Tỷ lệ phiếu bầu khi phân theo từng vùng tương thích với nhận định này khi London và các vùng lân cận hầu như muốn ở lại trong khi toàn bộ số dân không ở trong đô thị lớn đều muốn rời EU. Những người lao động áo xanh là những kẻ cảm thấy bị bỏ rơi trong chính đất nước của mình, họ căm ghét toàn cầu hóa bởi nó làm xói mòn giá trị duy nhất của họ : sức lao động tay chân, thứ mà bất cứ người dân nào trong liên minh châu âu đều có, dù không biết nói tiếng Anh, hay thậm chí là dân nhập cư từ ngoài liên minh này. Thính nhạy với mong muốn của một bộ phận dân chúng lớn, lũ chính trị gia cơ hội (mà có chính trị gia nào không cơ hội ?) đã sáng chế ra khái niệm Brexit, và rồi David Cameron, người ngây thơ, vì muốn ngồi thêm một nhiệm kỳ, đã nhượng bộ, và để nó xảy ra vì tin rằng chuyện này chả thể nào trở thành sự thật.

Và thế là một cuộc vận động bỏ phiếu đầy những lời dối trá và thù hằn đã diễn ra. Đọc những lời tuyên truyền của bên Leave, người ta có thể tưởng tượng ra hàng triệu hàng triệu người nhập cư, người theo đạo hồi, người ba lan đang lũ lượt kéo vào nước Anh, đầu độc và bóp nghẹt dân lành ở đây. Liên minh Châu Âu là một dự án thất bại và ngu ngốc đến mức nước Anh có thể ra khỏi nó, rũ bỏ mọi trách nhiệm mà vẫn giữ lại được tất cả các quyền lợi. Những công chức giả dối ngồi tại Berlin và Brussel đang cười khẩy và giật dây nước Anh như một con rối. Đế chế Anh hùng mạnh đâu rồi, những người già hoài tưởng về những ngày đó và giống như khẩu hiệu nông cạn của Trump, họ muốn quay lại với thời mà chỉ người đàn ông trong gia đình đi làm, dù là việc tay chân, cũng đủ để gia đình vợ con có cuộc sống sung túc.

Kinh tế, nhất là kinh tế vĩ mô, luôn là một bộ môn khoa học cực kỳ phức tạp và dự đoán chính xác được những điều sẽ diễn ra là chuyện không tưởng. Bất kỳ chính sách nào cũng có những mặt tốt và mặt xấu, đối với một đối tượng kinh tế nhất định. Chính vì thế mà các chính sách kinh tế tốt nhất là nên để các chuyên gia về kinh tế đưa ra. Họ mới là những người có chuyên môn và có đầy đủ thông tin. Bằng cách đưa quyết định to tát này ra cho dân bầu với chỉ hai lựa chọn là Ở và Ra, thậm chí không thèm nói cụ thể Ra-thế-nào, những kẻ cơ hội mà cầm đầu là Boris Johnson và Nigel Farage đã thu giảm mọi sự lại đến mức nực cười, và thực chất là lừa đảo cả một quốc gia chỉ vì tham vọng chính trị cá nhân.

Vào ngày bỏ phiếu, hơn 90% số người trên 65 tuổi đã đi bỏ phiếu và hầu hết bọn họ đều vote Leave. Các millienium voters, nghĩa là những người trẻ tuổi, đã phải trả một giá đắt cho sự thiếu quan tâm đến chính trị của mình khi chỉ có khoảng hơn 60% bọn họ đi bầu, trong khi họ mới là đối tượng bị ảnh hưởng nhất bởi sự chia cắt khỏi lục địa.

Nhưng kết quả phân tích hậu bỏ phiếu còn cho thấy một điều bất ngờ : thực ra 65% dân lao động thu nhập thấp của nước Anh bỏ phiếu Ở lại. Trái ngược với các phân tích trước đó, lực lượng áo cổ xanh lại không phải là nòng cốt muốn Ra. Có hai thành phần mạnh nhất đã giúp bên Leave chiến thắng : đó là những người già, không phân biệt giàu nghèo, và tầng lớp trung lưu da trắng.

Brexit không chỉ là một hiện tượng chi phối bởi kinh tế, nó có gốc rễ sâu sắc về văn hóa. Nó là tiếng nói phản kháng mãnh liệt từ quá khứ vọng lại, đòi hỏi xóa bỏ tất cả những giá trị văn hóa của chủ nghĩa tự do, thứ bắt đầu vào khoảng thập kỷ 60 ở thế kỷ trước, ví dụ như bình đẳng giới, bình đẳng màu da, sự chấp nhận các khuynh hướng giới tính khác (LGBT). Khi mà kinh tế vẫn còn phồn thịnh nhờ vào các hiệp định thương mại với khuynh hướng ngày một toàn cầu hóa, thì hai thành phần dân chúng nói trên vẫn còn chấp nhận các “hành lý” đi kèm của nó như chủ nghĩa tự do. Nhưng cuộc khủng hoảng năm 2008 đã đến, và sau sự tàn phá của nó, những thứ như bình đẳng, tự do, bác ái trở thành gánh nặng, và gánh nặng luôn luôn trở thành sự căm ghét. Chính sự căm ghét và bất lực dồn nén trong khoảng mười năm trở lại đây đã tạo nên phong trào dân túy 2016 – “The age of hate”, như một số người đã nói.

Trump và Brexit x5

Trump đã đúng khi kêu gọi người ủng hộ ông ta hãy cùng tạo ra một “Brexit nhân năm”. Tôi gọi populism là phong trào dân túy chứ không phải chủ nghĩa dân túy, vì thực ra dân túy không hề có một hệ thống tư tưởng nòng cốt và xác định nào. Nó chỉ là một cảm thức hệ hơn là một ý thức hệ rõ rệt : sự thất vọng và chán ghét đối với thể chế. Dân túy không phải là điều gì mới và các chính trị gia dân túy đã có thậm chí từ cuối thế kỷ 19. Gần đây cũng có những người thành công như Berlusconi hoặc Thaksin. Dân túy có thể xuất phát từ cánh tả hoặc cánh hữu hoặc cánh trung, có thể từ những người theo chủ nghĩa tự do, hoặc từ những người căm ghét nó.

Cuộc bầu cử Mỹ mới qua không lâu, còn Brexit đã qua được gần nửa năm. Những gì xảy ra tiếp theo khẳng định lại một cách rõ rệt bản chất văn hóa của Brexit. Ngay lúc này đây thì những người theo phe Ra vẫn tiếp tục gây sức ép để chiến thắng trong lần đấu tiếp theo : Hard Brexit hay Soft Brexit ? Cứng hay mềm. Cứng, nghĩa là Ra mà không thỏa thuận và nhượng bộ bất kỳ điều gì. Nó có nghĩa rằng họ muốn tối đa hóa sự độc lập của nước Anh và chấp nhận tối đa các thiệt hại về kinh tế. Tất nhiên bộ phận cảm nhận các thiệt hại này đầu tiên là những người áo cổ xanh, nhưng ngay cả tầng lớp trung lưu da trắng nòng cốt của Brexit cũng sẽ chịu đắng cay, không ngoại lệ. Khi sóng gió đã qua đi, người ta có thể bình tâm nhìn lại và một điều đã trở nên rõ ràng : thành công duy nhất của Brexit, đó là sự thỏa mãn cho mong muốn được căm ghét công khai, mong muốn được phá hủy tất cả. Còn những ảo tưởng rằng chuyện bế quan tỏa cảng này sẽ khiến những trung niên da trắng được trở lại với quá khứ, trở lại với vị trí ông chủ, chỉ vì cái màu da và quốc tịch của mình, thì chỉ cần có một chút logic cơ bản là đã có thể thấy nó ngu ngốc đến mức nào.

Nhân năm sự ngu ngốc, sự căm ghét và các ảo tưởng đó lên, ta sẽ có được bản chất của cuộc bầu cử Mỹ. Thật sự là như thế. Nó lý giải được tất cả những sự vô lý đầy rẫy trong quãng thời gian tranh cử, thứ đã khiến nhiều người lắc đầu ngao ngán và thốt lên là không thể tin được. Ở việt nam, những người ngu ngốc đông đảo không có khả năng tư duy và chọn lọc thông tin thì không kể đến, còn những người có chút khả năng phân tích thì cũng chỉ hiểu ở mức dân Mỹ bầu cho Trump không hẳn vì họ thích Trump, mà phần nhiều bởi sự chán ghét chính quyền và ghét Clinton, họ muốn thể hiện quyền lực dân chủ của mình. Cũng như Brexit, họ đã thành công trong việc phá rỡ hiện trạng chính trị tồn tại suốt nhiều năm qua, họ đã phá gần hết. Và không khác gì Brexit, đó là tất cả những gì họ làm được, bởi vì họ cũng ngu ngốc và ảo tưởng y hệt như vậy. Cứ cho là họ không thích Hillary Clinton, vậy tất cả những ứng viên khác của đảng Dân chủ và Cộng hòa thì sao ? Họ có biết gì về biến đổi khí hậu ? Họ có biết đảng KKK vẫn còn tồn tại và đang ngóc cái đầu kinh tởm của nó dậy ? Họ có biết Alt-right hay phong trào cánh hữu thay thế thật sự là gì không ? Họ nghĩ họ có thể làm gì được Wall Street, Trump hay không Trump ? Họ có google bao giờ không ? Họ có biết cái gì đang chờ đợi họ không ? Tất nhiên là không.

Sẽ là thừa thãi khi nói chuyện và phân tích cuộc bầu cử Mỹ theo logic. Logic là thứ ít có nhất trong một biển cả nhiễu loạn thông tin, dối trá, hằn học, khi mà cảm giác là quan trọng còn sự thật là thứ không đáng kể. Từ điển Oxford đã bầu từ “Post-truth” hay “Hậu-sự-thật” là từ của năm 2016.

Cơn sóng thần của cảm thức dân túy trùm lên tất cả, làm tê liệt bộ não của họ, nếu họ có não. Trong một cuộc thăm dò, những người vote cho Trump được hỏi liệu Trump lên ngôi có làm xảy ra thế chiến thứ III hay không, hơn 60% đã trả lời là có, trong đó hơn 10% tin rằng đó sẽ là chiến tranh hạt nhân. Nhưng dù gì thì họ vẫn vote cho Trump.

Gần đây ở việt nam có một câu cửa miệng : “Mình thích thì mình làm thế thôi.”  Tôi nghĩ đây chính xác là thứ đang diễn ra khắp thế giới.

 

Ps (01/2018) :

Hard Brexit, Soft Brexit, Fake Brexit, No Brexit ?

Một năm rưỡi sau Brexit, màn kịch “đóng cửa đốt nhà” của nước Anh vẫn tiếp tục. Theo thông báo tại hội nghị thượng đỉnh EU vào ngày 15/12/2017, Theresa May đã phải nhượng bộ và chấp nhận tất cả các đòi hỏi mà các lãnh đạo châu Âu đưa ra, bao gồm Anh phải đóng góp ngân sách 50 tỷ Euro cho EU, Tòa án châu Âu có thẩm quyền xét xử đối với quyền của công dân EU ở Anh, và việc mở cửa biên giới vĩnh viễn với Ireland. Thỏa thuận về Ireland đã làm cho cả Hard Brexit và Soft Brexit trở nên không thể thực hiện được. Đó là bởi Theresa May đã đi một nước ngốc dại với canh bạc bầu cử sớm – snap election và thua đau trước Jeremy Corbyn, mất đi đa số và tự làm suy yếu chính phủ của mình. Giờ thì không thể Hard được nữa vì dính vào Ireland. Còn Soft thì EU với vị thế mạnh hơn nhiều sẽ không bao giờ chấp nhận. Hai khái niệm mới xuất hiện thay cho Hard và Soft là Fake Brexit và No Brexit. Fake – Brexit giả là vẫn thực hiện Brexit nhưng thật ra chả làm gì cả, không có gì thay đổi về kinh tế hoặc chính sách, chỉ đơn thuần là khiến vị thế của nước Anh từ một trong những thế lực chủ chốt của EU, ra ngồi ngoài lề như Nauy và không biết đến bao giờ mới ra hẳn hoặc vào hẳn (Nauy đã ở vị thế này được hơn 20 năm). Một giải pháp thể hiện rõ hoàn cảnh thảm hại của nước Anh hiện nay. Nhưng có lẽ đây sẽ là giải pháp mà bà May sẽ chọn bởi dù sao thì bà vẫn giữ được ghế thêm một chút. Giải pháp duy nhất có logic là No Brexit, đưa mọi việc trở lại vạch xuất phát, cần có sự từ chức của bà và sự trở lại của đảng Lao động, sẽ rất khó xảy ra.